Starzenie się skóry - dr Ewa Skotnicka

Skóra jest narządem odgrywającym rolę integrującą pomiędzy funkcjami organizmu w zakresie utrzymania homeostazy a czynnikami środowiska zewnętrznego. Skóra bierze udział w licznych procesach metabolicznych (synteza, sekrecja, resorpcja), immunologicznych, termoregulacyjnych oraz w eksteroceptywnej integracji sensorycznej.

Prawidłowe funkcje skóry, jako bariery oddzielającej organizm od wpływów środowiska zewnętrznego, możliwe jest dzięki utrzymaniu jej optymalnego nawilżenia oraz zachowaniu właściwego stanu hydrolipidowego płaszcza zewnątrzkomórkowego.

W warunkach fizjologicznych około 20 % wody w organizmie jest związanej w skórze (głownie w skórze właściwej). Stan nawilżenia skóry zależy więc nie tylko od ilości dostarczanej zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz wody, ale również od możliwości skóry w zakresie jej zatrzymywania.

Zdolność skóry do wiązania wody maleje wraz z wiekiem i jest konsekwencją naturalnych zmian związanych z procesem starzenia się całego organizmu.

Starzenie się skóry to złożony proces fizjologiczny, którego konsekwencją jest postępujący zanik komórek, a co za tym idzie, zmniejszenie rezerw komórkowych tkanki oraz ograniczenie zdolności skóry do utrzymania homeostazy.

 

Ryc. 1. Obraz mikroskopowy skóry młodej i starzejącej się

Czynniki odpowiedzialne za starzenie się skóry 

Do głównych czynników odpowiedzialnych za starzenie się skóry zalicza się uwarunkowania genetyczne, przyczyny fizjologiczne (wynik degeneracji systemów fizjologicznych oraz modyfikacji przemian neurohormonalnych) oraz czynniki srodowiskowe (degradacyjna rola substancji toksycznych, m.in. wolnych rodników, metali ciążkich, trucizn) (Tab. 1).

 

 

Uszkodzenia DNA

1/ Uszkodzenia DNA (indukowane przez czynniki endogenne oraz zewnątrzpochodne) i zaburzenia w zdolności naprawy powstałych uszkodzeń, odgrywają istotna role w procesie starzenia się skóry. Proces ten może zależeć od określonych genów, natomiast ekspresja tych genów może być modyfikowana przez ww. czynniki. W strukturze DNA zawarta jest informacja o ilości możliwych, w ciągu życia osobniczego, podziałów komórkowych. Końcowe fragmenty chromosomów organizmów eukariotycznych (tzw. telomery) ograniczają liczbę podziałów komórkowych. Podczas procesu mitozy enzym telomeraza ogranicza replikację ostatniej pary zasad każdego chromosomu, co prowadzi do skrócenia końcowej części chromosomu przy każdym takim podziale. W wyniku takiego procesu bardzo krótkie telomery uniemożliwiają transkrypcję i indukują w komórce proces apoptozy, tzw. zaprogramowanej śmierci (teoria ograniczeń). Sygnałem do rozpoczęcia procesu apoptozy jest uszkodzenie DNA, aktywacja onkogenów, stymulacja specyficznych receptorów błonowych i wewnątrzkomórkowych, zaburzenie homeostazy prooksydacyjno-antoksydacyjnej (nadaktywność oksydacyjna wolnych rodników) lub niekorzystny wpływ szeregu toksyn. Roli wolnych rodników w fizjopatologii procesu starzenia się i degeneracji skóry poświecimy osobny artykuł.

Teoria neuroendokrynna

2/ Do fizjologicznych teorii starzenia się skóry należą m.in. teoria neuroendokrynna związana z zależnościami między neuroprzekaźnikami oraz zmianami syntezy i sekrecji hormonów postępującymi wraz z wiekiem oraz teoria mitochondrialnego starzenia się związana ze zmniejszaniem się wydolności energetycznej mitochondriów komórkowych.

Skóra jest jednym z wielu narządów, którego funkcje podlegają regulacji steroidów płciowych. Stąd stany fizjologiczne, typowe dla procesów życiowych kobiety, m.in. cykl płciowy i menstruacja, ciąża czy menopauza, istotnie wpływają na stan i wygląd skóry. Proces starzenia się skóry oraz całego organizmu opóźniają tzw. hormony juwenilne, do grupy których zaliczy

można: estrogeny (estrol, estriol, estradiol oraz estetrol), progesteron, androgeny (wytwarzane przez jajniki: dihydrotestosteron, androstendion oraz produkowane przez nadnercza: m.in. testosteron, dehydroepiandrosteron), hormon wzrostu, melatonina.

Hormony płciowe a starzenie się skóry

Hormony płciowe uczestniczą w zjawiskach immunologicznych w skórze. Estrogeny są zaangażowane w proces angiogenezy, apoptozy, prezentacji antygenu, a także w proces gojenia się ran. Odnotowano wpływ oddziaływania estrogenów na keratynocyty oraz fibroblasty, a także komórki nerwowe oraz leukocyty obecne w warstwach skóry. Udowodniono również, że estrogeny obniżaja produkcje chemokin w keatynocytach opóźniając w nich proces apoptozy, hamuja produkcję interleukiny-12 (IL-12), obniżaja zdolność dendrytów do prezentacji antygenu obniżając rekrutację komórek zapalnych (limfocytów, makrofagów, neutrofili) i cytokin prozapalnych . Stymulują natomiast produkcje interleukiny-4 i 5 (IL-4, IL-5).

Estradiol i progesteron stymulują również proliferację komórek naskórka w zabiegach in vivo. Szczególnie korzystne efekty uzyskuje się po miejscowej aplikacji estrogenów, które in vivo przyspieszają produkcję kolagenu przez fibroblasty, oddziałują na niekolagenową macierz pozakomórkową, stymuluje produkcję glikozaminoglikanów i kwasu hialuronowego, które dzięki dużej higroskopijności utrzymują odpowiednie uwodnienie skóry właściwej oraz jej prawidłowe nawilżenie. Ponadto progesteron podany miejscowo może hamować proces degradacji kolagenu w skórze.

Wpływ menopauzy na starzenie się skóry

Dynamiczne zmiany gospodarki hormonalnej u kobiet w okresie menopauzy prowadzą do szeregu zmian w funkcji szeregu narządów, w tym również skóry. Statystycznie istotny spadek syntezy estrogenów i progesteronu, obniżenie ekspresji receptorów dla hormonów płciowych w skórze, wzrost ekspresji aromatazy w tkankach obwodowych to m.in. czynniki determinujące pogorszenie się właściwości skóry, prowadzące do jej atrofii, nadmiernej suchości i wiotkości. Dochodzi do osłabienia proliferacji keratynocytów oraz obniża się jakość i gęstość włosów.

Ścienienie skóry, niższe uwodnienie tkanek, spadek elastyczności i wzrost rozciągliwości w okresie menopauzy wiąże się ze spadkiem ilości kolagenu w skórze, mniej więcej o około 30-35 %. Najbardziej dynamiczny spadek obserwuje się w okresie pierwszych 6 miesięcy od ostatniej miesiączki. Stopniowo obniża się również zawartość hydroksyproliny oraz glikozylowanej hydroksylizyny w kolagenie typu I, dochodzi także do obniżenia zawartości wysoce higroskopijnych glikozaminoglikanów (Tab. 2).

 

 

 

Czynniki zewnątrzpochodne wpływające na starzenie się skóry

3/ Przyczyn starzenia się skóry upatruje się również w działaniu czynników zewnątrzpochodnych, są to m.in. szkodliwe działanie promieniowania UV, promieniowania jonizującego, zanieczyszczenie środowiska, niekorzystne działanie czynników klimatycznych, niehigieniczny tryb życia, niewłaściwy sposób odżywiania, stres, infekcje oraz niewłaściwy sposób pielęgnacji skóry.

W obrazie klinicznym starzejąca się skóra stopniowo traci elastyczność, ulega nadmiernemu przesuszeniu oraz zwiększonej keratynizacji (atrofia z jednoczesnym występowaniem zmian przerostowych, rogowacenie słoneczne oraz łojotokowe), tworzą się zmarszczki i bruzdy, przebarwienia, teleangiektazję (tzw. pajączki naczyniowe). Głównie pod wpływem promieniowania ultrafioletowego dochodzi do uszkodzenia bariery lipidowej skóry oraz tkanki łącznej, zmian w obrębie komórek Langerhansa oraz hiperkeratozy ogniskowej. W skórze właściwej dochodzi do patofizjologii w zakresie mikrokrążenia oraz zaburzony zostaje proces angiogenezy. Włókna sprężyste ulegają ścienieniu i pofragmentowaniu, natomiast włókna elastylowe ulegają przerostowi w warstwie skórno-naskórkowej w wyniku degradacji białek sieciujących i tworzeniu się zbitych konglomeratów elastyny w skórze właściwej (proces elastozy).

 

Profilaktyka procesu starzenia się skóry oraz postępowanie pielęgnacyjne obejmuje nastepujące zasady

1/ unikanie zbyt częstej ekspozycji na światło słoneczne, unikanie solarium, stosowanie dobrej jakości preparatów fotoochronnych.

2/ przebywanie w pomieszczeniach o właściwej wilgotności (szczególnie istotne w okresie zimy).

3/ regularne i odpowiednio częste (szczególnie zimą, co najmniej 2 razy dziennie) aplikowanie na skórę emolientów (środki zewnątrzpochodne o właściwościach nawilżających, natłuszczających i uelastyczniających).

4/ ograniczenie nadmiernego kontaktu z wodą (szczególnie gorącą). Zaleca się kąpiele z dodatkiem olejów naturalnych (np. olej makadamia, jojoba czy olej ze słodkich migdałów).

5/ unikanie wysuszających mydeł, silnych detergentów syntetycznych, soli do kąpieli. Zastąpienie ww. naturalnymi preparatami typu: mydła afrykańskie, marsylskie, czy własnoręcznie przygotowane płyny do kąpieli skomponowane na bazie ekologicznej.

6/ zaleca się stosowanie preparatów nawilżających naturalnych i nieuczulających, tj nie zawierających dodatkowych substancji zapachowych, konserwujących i sztucznych barwników:

Stosowanie ww. preparatów ma na celu regeneracje naturalnej bariery ochronnej i przywrócenie prawidłowej wilgotności naskórka, poprzez wnikanie do warstwy rogowej i wiązanie wody w naskórku (m.in. mocznik, gliceryna, kwasy: hialuronowy, mlekowy oraz pirolidynokarboksylowy) oraz zapobieganie dehydratacji poprzez uszczelnienie bariery wodnej (lipidy naturalne: ceramidy, skwalen, triacyloglicerole, fosfolipidy, kwasy tłuszczowe oraz woski naturalne, oleje roślinne, kwasy owocowe).

7/ stosowanie naturalnych kosmetyków organicznych wzbogaconych w kwas L(+) askorbinowy (witamina C), alfa-hydroksykwasy (AHA) i beta-hydroksykwasy (BHA), retinoidy i retinole (witamina A), tokotrienole i tokoferole (witamina E), przygotowanych na bazie substratów naturalnych bez lub z konserwantami naturalnymi (ekologiczna baza kremowa).

 

Literatura:

1/ Bąbelek T.: Anti-aging: podstawy przeciwdziału starzeniu się. Med. Estetyczna i Przeciwstarzeniowa, 4, 56-63, 2005.

2/ Freeberg IM., Eisen AZ., Wolff K. et al.: Dermatology in general medicine. New York, Mc Graw Hill, 1999.

3/ Graham-Brown R.: Dermatologicz problems of menopause. Clin Dermatol. 15, 143-145, 1997.

4/ Koźminska-Kubarska A.: Zarys kosmetyki lekarskiej, PZWL, W-wa, 1991.

5/ Olek-Hrab K., Hawrylak A., Czarnecka-Operacz M.: Wybrane zagadnienia z zakresu starzenia się skóry. Post. Derm. Alergol.,25, 226-234, 2008.

6/ Wojnowska D., Chodorowska G., Juszkiewicz-Borowiec M.: Sucha skóra – patogeneza, klinika i leczenie. Post. Derm. Alergol., 2, 98-105, 2003.

7/ Wojnowska D., Juszkiewicz-Borowiec M. Chodorowska G.: Wpływ menopauzy na starzenie się skóry. Post. Derm. Alergol., 23, 149-156, 2006.

8/ Winesw N., Willsteed E.: Menopause and skin. Austral. J. Dermatol., 42, 149-160, 2001.

9/ Wolska H.: Zewnętrzne środki chroniące przed światłem. Derm. Estetyczna, 1, 20-27, 1999.

 

 

 

 

 

Ewa Skotnicka, PhD
Department of Physiology
Faculty of Biology
University of Szczecin
Felczka St 3C,
71-412 Szczecin, Poland
Tel: +48 91 4441597
e-mail: [email protected]